كار را داد . كار به همين ترتيب ادامه يافت تا سال 989 كه به اتمام رسيد . « 1 » در اين زمان ، مسير وادى ابراهيم پس از گذشت سالها بالا آمده بود و معمولًا پس از گذشت هر ده سال ، آنجا را آماده مىكردند . به همين جهت ، سلطان مراد دستور داد تا خاك‌هاى متراكم در آنجا را جمع‌آورى كنند تا به سطح اصلى خود برسد . قطبى مىگويد كه مسؤول نظارت بر اين كار به وى گفته است : هزينه‌اى كه در اين بازسازى هزينهء مسجد و اصلاح راه‌هاى اطراف آن شد ، حدود يك صد هزار جنيهء جديد ( جنيهء عثمانى ) بود . اين به جز ارزش ابزار و وسائلى بود كه از چوب و آهن و غيره از مصر به مكه انتقال يافت . سمت جنوبى مسجد ( در اطراف باب ابراهيم ) پر از خانه‌ها و مدارسى بود كه در جهت مسير سيل مشكل درست مىكرد . سلطان مراد دستور انهدام آنها را داد و جايى را براى خوابيدن فقرا در آنجا درست كرد تا در مسجد نخوابند . به علاوه ، دستور داد تا وضوخانه‌هاى متعددى در سمت چپ مسير به سمت صفا و يكى هم نزديك مدرسهء قايتباى ساخته شود . اين وضوخانه‌ها در سال 1315 منهدم شد ، چرا كه فضولات آب‌هاى آن مسجد را آلوده مىكرد . « 2 » در سال 1003 دستور كندن سنگ‌هاى مطاف كه از سنگ خارا بود ، داده شد . سنگ‌هاى ياد شده را در حاشيهء مطاف فرش كردند و خود مطاف را از مرمر فرش نمودند . در سال 1110 شاذروان را كه به كعبه چسبيده بود ، از مرمر درست كردند . در سال 1120 براى چاه زمزم شبكه‌اى از فلز در داخل چاه و بالاى سطح آب درست كردند تا مانع از آن شود تا برخى از مجذوبان خود را به داخل چاه بيندازند . در سال 1172 قبّهء روى زمزم را منهدم كرده و آن را بار ديگر روى ايوانى كه تاكنون موجود است ، استوار كردند . در سال 1112 بناى مقام ابراهيم برداشته و بازسازى شد و سنگى كه اثر پا روى آن بود با نقره و سرب قالب‌گيرى شد . در سال 1113 منارهء الزياده را منهدم كردند و از نو

--> ( 1 ) . اين همان بنايى است كه تا زمان ما باقى مانده است . طبعا اضافاتى كه طى سالها در اطراف مسجد و ملحق به مسجد صورت گرفته ، ربطى به اين بنا كه در اين دوره صورت گرفته و تاكنون برجاى مانده ندارد . در اين باره بنگريد : منائح الكرم ، ج 3 ، ص 461 . در ص 471 سال خاتمه بناى مسجد 984 آمده است . « ج » ( 2 ) . همان ؛ الإعلام بأعلام بيت اللَّه الحرام ، ص 388 .